ABS – właściwości, przetwórstwo i produkcja filamentu do druku 3DABS, czyli akrylonitryl-butadien-styren, jest amorficznym tworzywem termoplastycznym o wielofazowej strukturze. Typowy ABS składa się z ciągłej osnowy kopolimeru styren-akrylonitryl (SAN) oraz rozproszonych cząstek fazy elastomerowej opartej najczęściej na polibutadienie. Taka morfologia pozwala połączyć sztywność, dobrą jakość powierzchni i przetwarzalność fazy SAN z podwyższoną odpornością na uderzenia wynikającą z obecności fazy kauczukowej. Co to jest ABS?ABS, czyli akrylonitryl-butadien-styren, jest rodziną amorficznych termoplastów konstrukcyjnych. Jego właściwości wynikają z połączenia sztywnej fazy styren-akrylonitryl oraz rozproszonej fazy elastomerowej opartej najczęściej na polibutadienie. ABS nie jest jednym materiałem o niezmiennym składzie i jednej charakterystyce. Zmieniając skład, morfologię fazową, udział fazy kauczukowej, masę molową osnowy oraz pakiet dodatków można otrzymywać gatunki o różnej płynności, udarności, sztywności, odporności cieplnej, jakości powierzchni i odporności na starzenie. Materiał jest szeroko stosowany między innymi w obudowach urządzeń elektrycznych i elektronicznych, elementach samochodowych, sprzęcie gospodarstwa domowego, częściach technicznych, zabawkach oraz w technologiach wytwarzania addytywnego. Budowa ABS – osnowa SAN i faza elastomerowaPrzemysłowego ABS nie należy przedstawiać jako prostego liniowego łańcucha złożonego kolejno z trzech monomerów. Materiał ma strukturę wielofazową. Ciągłą osnowę tworzy przede wszystkim kopolimer styren-akrylonitryl, oznaczany jako SAN, natomiast w osnowie rozproszone są cząstki fazy elastomerowej zawierającej najczęściej polibutadien. Część SAN jest chemicznie zaszczepiona na fazie elastomerowej. Taka budowa poprawia zgodność obu faz, stabilizuje morfologię materiału i ma zasadnicze znaczenie dla jego właściwości mechanicznych.
Rys. 1. Struktury chemiczne akrylonitrylu, butadienu i styrenu – składników wykorzystywanych do produkcji ABS. Jaką rolę pełnią akrylonitryl, butadien i styren?Wpływu poszczególnych składników nie należy traktować jako prostego sumowania trzech niezależnych zestawów właściwości. Ich funkcje pomagają jednak zrozumieć zachowanie materiału.
Zwiększenie udziału fazy kauczukowej może poprawiać udarność, ale nie oznacza automatycznej poprawy wszystkich pozostałych właściwości. Projektowanie gatunku ABS jest kompromisem pomiędzy udarnością, sztywnością, płynnością, odpornością cieplną i zachowaniem podczas starzenia. Skąd bierze się wysoka udarność ABS?Faza elastomerowa nie działa jedynie jako miękki dodatek. Rozproszone cząstki kauczukowe zmieniają sposób propagacji naprężeń w sztywnej osnowie SAN. W pobliżu cząstek mogą zachodzić między innymi ich kawitacja oraz mechanizmy inicjujące lokalne uplastycznienie ścinające i mikropęknięcia typu crazing w osnowie. Zamiast szybkiego rozwoju pojedynczego kruchego pęknięcia większa część energii może zostać rozproszona w objętości materiału. Rzeczywista udarność zależy między innymi od udziału i wielkości cząstek elastomerowych, ich struktury, jakości połączenia z osnową, właściwości SAN, temperatury oraz szybkości obciążenia. Dlatego dwa gatunki oznaczone jako ABS mogą wykazywać bardzo różną odporność na uderzenia. Czy ABS ma temperaturę topnienia?ABS jest tworzywem amorficznym. Nie tworzy uporządkowanej fazy krystalicznej tak jak PP, PA, POM lub PEEK, dlatego nie ma jednej ostrej temperatury topnienia Tm odpowiadającej topnieniu kryształów. Wraz ze wzrostem temperatury amorficzna osnowa SAN przechodzi przez obszar temperatury zeszklenia, a następnie stopniowo mięknie. Przy odpowiednio wysokiej temperaturze materiał osiąga lepkość umożliwiającą wtryskiwanie lub wytłaczanie. Popularne pytanie o „temperaturę topnienia ABS” należy więc w praktyce rozdzielić na kilka różnych parametrów.
Temperatury zeszklenia, Vicat, HDT oraz temperatury stopu podczas przetwarzania nie należy stosować zamiennie. Właściwości ABS – reprezentatywne dane materiałoweABS nie ma jednego uniwersalnego zestawu parametrów. Właściwości zależą od gatunku, morfologii, udziału fazy elastomerowej, masy molowej, dodatków oraz warunków badania. Poniższe dane przedstawiają reprezentatywny punkt odniesienia dla niewypełnionego gatunku ogólnego przeznaczenia Terluran GP-35. Nie są specyfikacją wszystkich tworzyw ABS.
W ogólnych zaleceniach przetwórczych producent wskazuje, że ABS jest zwykle przetwarzany przy temperaturze stopu około 230–260°C. Różnica pomiędzy ogólnym zaleceniem a zakresem podanym dla konkretnego gatunku dobrze pokazuje, dlaczego parametrów procesu nie należy przenosić bezpośrednio pomiędzy wszystkimi tworzywami ABS. Gatunki o podwyższonej udarności, odporności cieplnej, zwiększonej płynności, właściwościach trudnopalnych lub zawierające napełniacze mogą wykazywać wyraźnie inne parametry. MFR, MVR i reologia stopu ABSMFR i MVR są wygodnymi wskaźnikami umożliwiającymi porównanie płynności różnych gatunków w ściśle określonych warunkach badania. Nie stanowią jednak pełnej charakterystyki reologicznej materiału. Lepkość stopionego ABS zależy od temperatury i szybkości ścinania. Znaczenie mają również skład, udział fazy elastomerowej, dodatki, zawartość materiału wtórnego oraz wcześniejsza historia cieplna. Ta sama formulacja może więc zachowywać się inaczej po zmianie temperatury, obrotów ślimaka, wydajności lub oporu głowicy. W bardziej zaawansowanej diagnostyce pomocne są pomiary właściwości reologicznych podczas rzeczywistego procesu, opisane szerzej w artykule Reologia online i inline w wytłaczaniu polimerów. Odporność chemiczna i starzenie ABSABS wykazuje użyteczną odporność na wiele wodnych roztworów kwasów i zasad, olejów oraz część węglowodorów alifatycznych, ale nie jest tworzywem o uniwersalnej odporności chemicznej. Niektóre rozpuszczalniki organiczne mogą powodować pęcznienie, pękanie naprężeniowe lub uszkodzenie powierzchni ABS. Odporność należy dlatego oceniać dla konkretnego medium, jego stężenia, temperatury, czasu ekspozycji i stanu naprężeń elementu. Dlaczego klasyczny ABS ma ograniczoną odporność na UV?Jednym z elementów ograniczających długotrwałą odporność klasycznego ABS na warunki atmosferyczne jest faza polibutadienowa, podatna na procesy fotooksydacyjne. Skutkiem mogą być zmiana barwy i stopniowe pogarszanie właściwości mechanicznych powierzchni. Odporność można zwiększać przez odpowiednią formulację, pigmenty, stabilizatory i powłoki ochronne. W zastosowaniach wymagających wysokiej odporności atmosferycznej wykorzystuje się również inne tworzywa styrenowe, między innymi ASA. Czy ABS trzeba suszyć przed przetwarzaniem?ABS może absorbować niewielką ilość wilgoci podczas niekorzystnego magazynowania lub transportu. Jej obecność może powodować smugi, pęcherze, defekty powierzchni i niestabilność wypływu. Dla przykładowego gatunku GP-35 producent wskazuje jako typowy punkt odniesienia suszenie przez 2–4 godziny w temperaturze około 80°C. W ogólnych zaleceniach jako wystarczającą przed przetwarzaniem podaje wilgotność resztkową poniżej około 0,1%. Nie jest to uniwersalna procedura dla każdego ABS. Temperatura i czas powinny wynikać z danych producenta materiału, początkowej wilgotności, konstrukcji suszarki oraz wymagań jakościowych procesu. W produkcji filamentu kontrola wilgotności ma szczególne znaczenie, ponieważ nawet niewielkie pęcherze i wahania wypływu mogą pogarszać powierzchnię oraz stabilność średnicy produktu. Ekstruzja ABSPodczas wytłaczania ABS powinien zostać stabilnie przetransportowany, uplastyczniony i zhomogenizowany bez niepotrzebnie długiej historii cieplnej. Dla wielu standardowych gatunków temperatura stopu znajduje się w przybliżeniu w zakresie 230–260°C, ale rzeczywisty profil temperatur należy dobrać do gatunku, geometrii ślimaka, wydajności oraz oporu głowicy. Temperatura zadana regulatora cylindra nie jest równoznaczna z rzeczywistą temperaturą stopu. Materiał jest ogrzewany zarówno przez układ grzewczy, jak i w wyniku pracy mechanicznej oraz ścinania. Zmiana obrotów, lepkości, wydajności albo przeciwciśnienia może więc zmieniać temperaturę materiału mimo niezmienionych nastaw stref. Znaczenie bezpośredniego pomiaru materiału opisano szerzej w artykule Monitorowanie temperatury i ciśnienia w procesie wytłaczania. Przy zbyt wysokiej temperaturze lub długim czasie przebywania możliwa jest degradacja materiału. Zwiększanie nastawy temperatury nie powinno dlatego być domyślnym sposobem rozwiązywania każdego problemu z przepływem. Produkcja filamentu ABSProdukcja filamentu ABS jest procesem swobodnego wytłaczania, w którym końcowa średnica produktu powstaje w wyniku współdziałania całej linii. Sama średnica otworu głowicy nie określa średnicy gotowej żyłki. Na stabilność filamentu wpływają między innymi:
Die swell, draw-down i końcowa średnica filamentuPo opuszczeniu głowicy stopiony polimer może zwiększyć swój przekrój wskutek relaksacji naprężeń sprężystych zgromadzonych podczas przepływu przez kanał ustnika. Zjawisko to określa się jako die swell, czyli pęcznienie ekstrudatu. Następnie żyłka jest rozciągana przez odciąg. Jest to draw-down. Równocześnie materiał chłodzi się, zwiększa swoją sztywność, relaksuje część orientacji i ulega skurczowi cieplnemu. Końcową geometrię można więc opisać schematycznie jako wynik zależności: strumień stopu + głowica + die swell + odciąg + chłodzenie → średnica i owalność filamentu Zmiana jednego z tych parametrów może wymagać korekty pozostałych. Dlaczego stabilność średnicy jest tak ważna?Pole przekroju okrągłego filamentu zależy od kwadratu średnicy: A = πD2 / 4 Oznacza to, że zmiana średnicy powoduje zmianę objętości tworzywa przypadającej na jednostkę długości filamentu. Drukarka podająca taką samą długość materiału może więc otrzymywać inny strumień objętościowy. Dlatego w produkcji filamentu znaczenie ma nie tylko średnia średnica, lecz również jej zmienność wzdłuż produktu oraz owalność przekroju. Stabilność strumienia stopu przed głowicąWahania wydajności wytłaczarki lub ciśnienia przed głowicą powodują zmiany strumienia materiału opuszczającego ustnik i mogą bezpośrednio przekładać się na wahania średnicy. Wytłaczarka do produkcji filamentu LE-1SF 32 mm wykorzystuje pompę stopionego tworzywa P-36 do stabilizacji strumienia kierowanego do głowicy. Układ umożliwia również pomiar temperatury i ciśnienia materiału. Pompa stopu nie ustala sama średnicy filamentu. Ograniczenie pulsacji strumienia i stabilizacja warunków zasilania głowicy tworzą jednak korzystniejsze warunki dla dalszej kontroli wymiarowej przez układ chłodzenia, pomiar średnicy i odciąg. Dozowanie barwników i dodatkówFilament ABS może zawierać masterbatch barwiący, stabilizatory oraz inne dodatki funkcjonalne. Powtarzalność receptury wymaga stabilnego dozowania oraz odpowiedniego rozprowadzenia składników w stopie. Dodatek może wpływać nie tylko na kolor, ale również na lepkość, właściwości mechaniczne i warunki chłodzenia. Zasady dozowania materiałów opisano szerzej w artykule Dozowanie grawimetryczne i wolumetryczne w procesie wytłaczania. Chłodzenie filamentu ABSABS nie krystalizuje podczas chłodzenia tak jak PEEK, PP lub PA. Nie oznacza to jednak, że sposób odbierania ciepła jest mało istotny. Podczas przejścia od gorącego stopu do niższej temperatury występują skurcz cieplny i relaksacja orientacji wprowadzonej podczas przepływu oraz odciągu. Nierównomierne chłodzenie może sprzyjać owalności, ugięciu filamentu i powstawaniu naprężeń własnych. Downstream musi jednocześnie zapewnić odpowiednią sztywność żyłki przed kolejnymi elementami prowadzącymi, pomiarem i nawijaniem. Warunki chłodzenia należy więc dobierać razem z wydajnością i prędkością liniową. Szerszą analizę zależności pomiędzy wytłaczaniem, chłodzeniem, pomiarem średnicy, odciągiem i nawijaniem przedstawiono w artykule Produkcja filamentu 3D – wymagania procesu i linii technologicznej. ABS w druku FFF/FDMABS jest wykorzystywany w druku materiałowym FFF/FDM ze względu na połączenie udarności, możliwości obróbki mechanicznej, jakości powierzchni i użytecznych właściwości technicznych. Nie jest jednak materiałem gwarantującym wysoką dokładność wymiarową niezależnie od warunków procesu. Jakość wydruku zależy między innymi od temperatury dyszy, temperatury platformy i komory, geometrii części, strategii drukowania, adhezji pierwszej warstwy oraz szybkości odbierania ciepła. Dlaczego ABS ulega warpingowi, mimo że jest amorficzny?Brak krystalizacji nie oznacza braku skurczu. Materiał zdeponowany przez dyszę ochładza się od temperatury przetwarzania do temperatury wnętrza komory i otoczenia. Wraz ze spadkiem temperatury zmniejszają się jego wymiary. Jeżeli poszczególne obszary wydruku chłodzą się w różnym tempie, powstają nierównomierne odkształcenia cieplne i naprężenia własne. Ich skutkiem może być podnoszenie narożników, deformacja geometrii albo osłabienie połączenia pomiędzy warstwami. Ogrzewana i zamknięta komora ogranicza gradient temperatury pomiędzy świeżo zdeponowanym materiałem a wcześniej wydrukowaną częścią. Jej podstawową funkcją procesową jest więc stabilizacja warunków cieplnych. Komora robocza i wentylacja pełnią różne funkcjeZamknięta lub ogrzewana komora pomaga kontrolować termikę wydruku, ale nie należy automatycznie utożsamiać jej z systemem ograniczającym narażenie operatora na emisje. Podczas termicznego przetwarzania ABS mogą powstawać ultradrobne cząstki oraz lotne związki organiczne. W badaniach emisji podczas FFF z ABS identyfikowano między innymi styren. Wielkość i skład emisji zależą od materiału, pigmentów i innych dodatków, temperatury, konstrukcji urządzenia, liczby drukarek oraz wentylacji. W profesjonalnym stanowisku kontrola narażenia powinna wynikać z oceny ryzyka i może obejmować obudowę urządzenia, filtrację oraz odpowiednią wentylację lub miejscowy odciąg. Nie należy również bez potrzeby zwiększać temperatury przetwarzania. Nadmierne przegrzewanie może pogarszać stabilność termiczną materiału i zmieniać charakter emisji. ABS a PC/ABSPC/ABS jest blendem poliwęglanu i ABS, a nie prostą „wzmocnioną odmianą ABS”. Połączenie obu tworzyw umożliwia zmianę kompromisu pomiędzy odpornością cieplną, udarnością, sztywnością i przetwarzalnością. Rzeczywiste właściwości zależą od proporcji składników, lepkości obu faz, kompatybilizacji oraz pakietu dodatków. Nie należy więc zakładać, że samo zwiększenie udziału PC liniowo poprawia wszystkie właściwości mieszaniny. Podobnie samo mechaniczne zmieszanie ABS z dowolnym innym termoplastem nie gwarantuje uzyskania użytecznego blendu. W układach niekompatybilnych niewłaściwa morfologia i słaba adhezja międzyfazowa mogą prowadzić do pogorszenia właściwości. Czy ABS nadaje się do recyklingu?ABS jest termoplastem i odpowiednio czysty materiał może być ponownie przetwarzany mechanicznie po rozdrobnieniu i przygotowaniu. Nie oznacza to jednak zachowania identycznych właściwości po dowolnej liczbie cykli. Podczas kolejnych historii cieplno-mechanicznych mogą zachodzić pękanie łańcuchów, utlenianie fazy polibutadienowej, zmiana reologii, pogorszenie barwy, spadek stabilności termooksydacyjnej oraz zmiany właściwości mechanicznych. Dlatego przy wykorzystaniu rABS należy kontrolować stan surowca i oceniać jego przydatność do konkretnego produktu. Szczególne znaczenie mają czystość strumienia, wilgotność, historia termiczna oraz powtarzalność rozdrobnienia. Produkcja filamentu z rABSMateriał wtórny może wykazywać większą zmienność niż granulat pierwotny. Różnice w rozdrobnieniu, gęstości nasypowej, wilgotności, zawartości zanieczyszczeń i stopniu wcześniejszej degradacji wpływają na podawanie oraz reologię stopu. Zależność można przedstawić schematycznie: zmienny surowiec → zmienne karmienie i reologia → zmienne ciśnienie i wydajność → zmienna geometria filamentu Dlatego podczas rozwoju filamentu z rABS warto równolegle rejestrować parametry procesu oraz badać właściwości materiału, zamiast oceniać wyłącznie końcową średnicę żyłki. Linia SiTech3D do produkcji filamentu ABSProdukcja stabilnego filamentu wymaga współpracy całego ciągu technologicznego. Wytłaczarka przygotowuje jednorodny stop, pompa może stabilizować jego podawanie, głowica formuje strumień, układ chłodzenia stabilizuje produkt, system pomiarowy kontroluje geometrię, odciąg ustala prędkość liniową, a system magazynowania i nawijania musi odbierać filament bez zakłócania wcześniejszych etapów. Linia SiTech3D do produkcji filamentu z wytłaczarką 32 mm wykorzystuje LE-1SF 32 mm i może pracować ze ślimakiem przeznaczonym między innymi do PLA i ABS. Układ obejmuje pompę stopu P-36, pomiary temperatury i ciśnienia materiału, głowicę, kontrolowane chłodzenie, odciąg oraz laserowy pomiar średnicy w dwóch osiach. Dwukierunkowy pomiar geometrii ma znaczenie również dlatego, że identyczna wartość średniej średnicy nie musi oznaczać identycznej owalności przekroju. W produkcji filamentu oba parametry powinny być kontrolowane. W procesach wykorzystujących kilka składników wytłaczarka może być integrowana z dozownikami, a sterowanie całej linii pozwala rejestrować parametry procesu i receptury. Nie istnieje jednak jeden uniwersalny zestaw nastaw dla każdego filamentu ABS. Geometrię ślimaka, profil temperatury, pracę pompy, głowicę, chłodzenie i prędkość odciągu należy dobrać do konkretnego gatunku, wymaganej średnicy, tolerancji i wydajności. Szerszą ofertę przedstawia kategoria linie produkcyjne filamentów do drukarek 3D. PodsumowanieABS jest amorficznym tworzywem wielofazowym, którego właściwości wynikają z połączenia sztywnej osnowy SAN z rozproszoną fazą elastomerową. Udarność, reologia i zachowanie podczas przetwarzania wynikają więc z morfologii konkretnego gatunku, a nie tylko z ogólnej nazwy ABS. Brak fazy krystalicznej oznacza, że ABS nie ma klasycznej temperatury topnienia Tm. Nie eliminuje to jednak skurczu cieplnego ani naprężeń powstających podczas chłodzenia. Ma to znaczenie zarówno podczas produkcji filamentu, jak i późniejszego druku FFF. Stabilny filament powstaje w wyniku kontroli całego procesu: przygotowania surowca, uplastyczniania, temperatury i ciśnienia stopu, strumienia materiału, geometrii głowicy, pęcznienia ekstrudatu, chłodzenia, odciągu oraz pomiaru geometrii. Dopiero powiązanie tych parametrów umożliwia świadome wyznaczenie stabilnego okna technologicznego dla konkretnego ABS. FAQ – ABS, temperatura i filament 3DCo oznacza skrót ABS?ABS oznacza akrylonitryl-butadien-styren. Jest to rodzina amorficznych termoplastów opartych na sztywnej osnowie styren-akrylonitryl oraz rozproszonej fazie elastomerowej. Jaka jest temperatura topnienia ABS?ABS nie ma klasycznej temperatury topnienia Tm, ponieważ jest materiałem amorficznym. W praktyce należy rozróżniać jego temperaturę zeszklenia oraz znacznie wyższą temperaturę stopu stosowaną podczas przetwarzania. Jaka jest temperatura przetwarzania ABS?Dla wielu standardowych gatunków ABS temperatura stopu podczas przetwarzania znajduje się w przybliżeniu w zakresie 230–260°C. Karty poszczególnych gatunków mogą podawać nieco szersze zakresy, dlatego warunki należy dobierać według konkretnego materiału. Jaka jest temperatura zeszklenia ABS?Główna temperatura zeszklenia związana z osnową SAN znajduje się zwykle w pobliżu około 100°C, zależnie od składu i gatunku. Faza elastomerowa ma znacznie niższą temperaturę zeszklenia. Czy ABS trzeba suszyć przed wytłaczaniem?Jeżeli materiał zawiera wilgoć, suszenie jest wskazane. Dla przykładowego standardowego gatunku producent podaje około 80°C przez 2–4 godziny. Należy jednak stosować warunki właściwe dla konkretnego materiału i sposobu jego przechowywania. Dlaczego ABS jest odporny na uderzenia?Rozproszone cząstki fazy elastomerowej zmieniają sposób propagacji naprężeń w osnowie SAN i uruchamiają mechanizmy pochłaniające energię, między innymi kawitację, crazing i lokalne uplastycznienie ścinające. Dlaczego ABS odkształca się podczas druku FFF?Gorący materiał kurczy się podczas chłodzenia. Jeżeli poszczególne części wydruku mają różną temperaturę, powstają nierównomierne odkształcenia i naprężenia, które mogą powodować unoszenie narożników i deformację elementu. Czy ABS jest bezpieczny podczas druku 3D?Nie należy przypisywać całej rodzinie ABS jednej ogólnej oceny bezpieczeństwa. Podczas termicznego przetwarzania mogą powstawać VOC i ultradrobne cząstki, dlatego profesjonalne stanowisko powinno uwzględniać ocenę ryzyka, właściwą wentylację oraz odpowiednią kontrolę emisji. Czy zamknięta komora eliminuje emisje podczas druku ABS?Nie. Zamknięta i ogrzewana komora pomaga przede wszystkim stabilizować temperaturę wydruku. Ograniczanie narażenia operatora może dodatkowo wymagać filtracji, wentylacji lub miejscowego odciągu. Co decyduje o średnicy filamentu ABS?Na średnicę wpływają wspólnie strumień stopu, temperatura i ciśnienie materiału, geometria głowicy, pęcznienie ekstrudatu, prędkość odciągu oraz chłodzenie. Średnica otworu ustnika nie jest więc bezpośrednio średnicą gotowego filamentu. Czy pompa stopu jest konieczna do produkcji filamentu ABS?Nie w każdym procesie. Pompa może jednak ograniczać wahania strumienia stopu i stabilizować warunki zasilania głowicy, ułatwiając późniejszą regulację średnicy za pomocą odciągu i pomiaru online. Czy ABS nadaje się do recyklingu?ABS może być ponownie przetwarzany mechanicznie, jeżeli materiał jest odpowiednio czysty i nie został nadmiernie zdegradowany. Kolejne cykle cieplno-mechaniczne mogą jednak zmieniać jego reologię, barwę i właściwości mechaniczne. Czy PC/ABS to po prostu mocniejszy ABS?Nie. PC/ABS jest blendem poliwęglanu i ABS o własnej morfologii i charakterystyce. Jego właściwości zależą od proporcji składników, formulacji oraz kompatybilizacji. |
Zobacz także: Baza technicznych danych segmentów ślimaków do wytłaczarek dwuślimakowych. Wydajność wytłaczarki jednoślimakowej – kalkulator Produkcja filamentu 3D — wymagania procesu i linii technologicznej Materiały do produkcji filamentów 3D – jak dobrać proces i linię technologiczną Plastyczne materiały wybuchowe i PBX – właściwości, polimery i formowanie Wytłaczarki do tworzyw sztucznych: kryteria doboru układu do materiału, procesu i skali produkcji Rodzaje kauczuków i elastomerów – właściwości, różnice i zastosowania Przewodnik po bazie wiedzy Sitech3D – przetwórstwo polimerów, reologia i technologia wytłaczania Polimery w procesie wytłaczania – klasy materiałów i właściwości |